Kapı Menteşeleri ve Kilitler Bakımı

Aracımın sürücü kapısı bir sabah, kapanırken metalik bir "cırt" sesi çıkardı. Önce görmezden geldim; iki hafta sonra o ses gıcırtıya, gıcırtı da kapının biraz aşağı sarkmasına dönüştü. O gün öğrendiğim şey şu: kapı menteşeleri arabanın en çok çalışan ama en az bakım gören parçaları. Günde belki on kez açıp kapatıyoruz, üstüne yağmur, tuz, toz, çamur biniyor; buna karşılık kimse "kapı bakımı" diye bir kalem ayırmıyor. Oysa kapı menteşe yağlaması on beş dakikanızı alıyor ve karşılığında hem sesten kurtuluyorsunuz hem de yıllar sonra ortaya çıkacak sarkma, yanlış kapanma, conta ezilmesi gibi dertleri baştan engelliyorsunuz.

Neden gıcırdıyor, neden sarkıyor?

Menteşe basit bir sistem: bir pim, pimin içinde döndüğü burç ve bunları tutan gövde. Fabrikadan çıkarken pim ile burcun arasında ince bir gres filmi var. Zamanla bu film kuruyor, yerini toz ve nem alıyor. Metal metale değmeye başlayınca ilk sinyal ses oluyor. Sesi duyup da bir şey yapmazsanız pim ile burç arasındaki boşluk büyüyor, kapı ağırlığını taşıyamayıp milimetrelerle aşağı kayıyor. İşte o zaman kapıyı kapatmak için "vurmanız" gerekiyor, kilit dili karşılığa tam oturmuyor, kapı kenarındaki lastik conta bir tarafından fazla eziliyor ve otoyolda rüzgâr sesi başlıyor.

Kilit mekanizması da benzer şekilde ihmal ediliyor. Kapının içindeki kilit gövdesinde yaylar, mandallar ve merkezî kilit motoru var. Buraya kapı iç panelindeki delikten toz ve nem giriyor. Kışın kilidin donması, mandalın yarım kalması, uzaktan kumandayla kapının bazen açılıp bazen açılmaması genelde kirlenmiş ya da kuru kalmış bir mekanizmanın işareti.

Doğru yağı seçmek işin yarısı

İlk denemelerimde büyük bir hata yaptım: eve gelen genel amaçlı sprey yağı menteşeye bolca sıktım. Ses üç gün kesildi, sonra iki katı geri geldi. Çünkü o tür ince, çözücü ağırlıklı spreyler kiri yumuşatıp akıtıyor ama kalıcı bir yağ filmi bırakmıyor; üstüne toz da yapıştırıyor. Öğrendiğim ayrım şu:

• Menteşe pimleri için: lityum bazlı gres ya da beyaz gres spreyi. Kalın kalıyor, yıkanıp gitmiyor.
• Kilit dili, mandal ve karşılık için: yine ince bir gres tabakası; sprey gres ya da PTFE (teflon) içerikli yağlayıcı iyi sonuç veriyor.
• Kilit silindiri (anahtar deliği) için: asla gres değil. Grafit tozu ya da özel kilit yağı; gres burada tozla birleşip macun yapıyor.
• Kapı kenarındaki lastik contalar için: silikon bazlı bakım ürünü. Petrol türevi yağlar lastiği şişirip yıpratıyor.
• Kapı fren/limit kolu (kapıyı yarı açık tutan mekanizma) için: gres. Bu parça çoğu gıcırtının asıl kaynağıdır ama kimse aklına getirmez.

Adım adım nasıl yapıyorum

Bu işi ayda bir yapmıyorum; ben mevsim geçişlerinde, yılda iki kez hallediyorum. Kışa girerken ve bahar temizliğinde. Yaklaşık yarım saatte dört kapı, bagaj ve kaput biter.

1. Temizlikle başlıyorum. Kuru bir bez ve gerekiyorsa küçük bir fırçayla menteşe çevresindeki eski gres, toz ve kum karışımını alıyorum. Kirin üstüne yağ atmak hiçbir işe yaramıyor, sadece macunu tazeliyor.
2. Kapıyı tam açıyorum ve pimin göründüğü noktaları buluyorum. Alt ve üst menteşe olmak üzere genelde iki nokta var, aralarında da kapı limit kolu.
3. Gresi az ve nokta atışı sıkıyorum. Sprey ucundaki ince boruyu kullanıp doğrudan pimin dibine yönlendiriyorum. Bol sıkmak boyaya damlamaktan başka işe yaramıyor.
4. Kapıyı 10-15 kez açıp kapatıyorum. Gres pim boyunca yayılsın diye. Ses genelde bu aşamada tamamen kesiliyor; kesilmiyorsa yağ yanlış noktaya gitmiş demektir.
5. Kilit tarafına geçiyorum. Kapı kenarındaki mandala ve gövdedeki karşılık pimine ince gres, anahtar deliğine bir tık kilit yağı. Sonra kilidi elle birkaç kez kurup açıyorum.
6. Fazlasını siliyorum. Menteşe çevresine, kapı kenarına, eşiğe damlamış yağı temiz bezle alıyorum. Aksi halde ilk binişte pantolonunuzda iz kalıyor.
7. Contayı silikonluyorum. Bu adım hem kapı açılırken çıkan "cup" sesini yumuşatıyor hem de kışın contanın kapıya donup yapışmasını engelliyor.

Sık yapılan hatalar

• Sesi bastırmak için motor yağı ya da zincir yağı kullanmak: akar, boyayı lekeler, toz tutar.
• Menteşe cıvatalarını "sarkma düzelsin" diye gevşetip sıkmak. Ayar kaçarsa kapıyı hizalamak ciddi iş; bunu tecrübe kazanana kadar bırakın.
• Kilit silindirine gres sıkmak. Bir kışta anahtar zor dönmeye başlıyor.
• Menteşeyi yağlayıp kapı limit kolunu atlamak. Gıcırtının devam etmesinin bir numaralı sebebi bu.

Hangi belirti neye işaret ediyor?